Vrouwen doen alles al

 

Alles

In de gereformeerde kerken bestond lange tijd een min of meer naïeve Bijbelvisie zoals bij fundamentalistische evangelicalen. Een massieve opvatting, die weinig oog heeft voor interne verschillen en lagen in de Bijbel, noch voor de eigen leesbril die je als 21e-eeuwse lezer nu eenmaal onmiskenbaar op hebt. Prima dat er ook in de GKv de laatste decennia meer oog is gekomen voor de component van onze eigen inbreng bij het Bijbellezen. Aan de theologie-opleiding in Kampen gaven hoogleraren als J. Douma en J. van Bruggen daartoe al belangrijke aanzetten, overigens voorgegaan door mensen als B.J. Oosterhoff en J.P. Versteeg aan de TUA en iemand als H. de Jong bij de NGK.[1] Op dit moment maken we een soort inhaalslag. Het werd hoog tijd dat we eens wat meer reflecteren op wat er bij Bijbellezen echt gebeurt. Dat we daarbij gebruik maken van inzichten van moderne wetenschappers over de manier waarop wij kennis verwerven en waarheid vaststellen, is alleen maar winst. Eindelijk iets meer erkenning van de blinde vlekken in de gereformeerde Bijbelwetenschap.

Het is dan ook vreemd, dat er zoveel ophef is rond dit aspect in het rapport van de deputaten M/V. De manier waarop  gereformeerden Bijbellezen heeft altijd al betekend, dat we oog hebben voor die historische totstandkoming van de Bijbel, de culturele component en onze eigen ‘leesbril’ (zoals Van Bruggen het altijd zei). Daarmee stonden we in een lange anti-biblicistische traditie, waarin namen vallen als Calvijn en Bavinck. Biblicisme is simplisme, Bijbellezen is niet simpel maar vraagt om diepgang. En ook lezen we de Bijbel samen, als gemeenschap van gelovigen van altijd en overal. Daarom is het voorstel van het rapport M/V om de vraag of vrouwen ambtsdrager kunnen zijn langs die weg op te lossen een goede greep. Toch zijn er meer wegen om hierin verder te komen. Want los van een discussie over hoe je de cultuur toen en nu taxeert, is er nog een route. En dat is de praktijk zelf. De praktijk die in de kerken zelfs zonder enige discussie aanvaard is. In die praktijk nemen vrouwen in de kerk al lang vele taken en functies voor hun rekening. Je kunt zelfs zeggen: vrouwen doen alles. Vrouwen gaan voor in erediensten: op biddag wordt door verschillende mensen (m/v, volwassen/jong) een gebed uitgesproken; vrouwen verzorgen de Bijbellezingen; vrouwen doen een ‘kinderpreek’. Verder geven vrouwen catechisatie, doen zij pastoraal en diaconaal werk. Vrouwen evangeliseren. Naast mannen doen vrouwen…. alles! Niemand die daar moeite mee heeft. Natuurlijk niet! Zo leven wij. Niet alleen vanuit een Bijbelse visie op de gemeente als lichaam van Christus, gemeenschap van begaafde mensen, ook vanuit de manier waarop gereformeerden in de wereld staan.

Gereformeerden waren en zijn altijd zeer cultuurbewust en trendgevoelig. Waarom ook niet? Het is een misvatting, dat de samenleving en cultuur waarin wij leven alleen een bedreiging voor het christelijk geloof zijn. Zo zijn  we daar nooit mee omgegaan. In die samenleving vind je elementen die haaks staan op het evangelie, maar net zo goed ook invloeden van de eeuwenlange inwerking op die samenleving door Bijbel, geloof en kerk. Mensenrechten zijn door ons omarmd, als een vanzelfsprekend verlengstuk van de Bijbelse gerechtigheid. Zeker, ook het humanisme, het denken vanuit de mens als hoogste instantie, deed daarin mee. Maar we herkennen in allerlei maatschappelijke conventies moeiteloos Bijbelse noties van respect en naastenliefde. Zo reageren we ook furieus op elke vorm van discriminatie: nooit, maar dan ook nooit mag je iemand uitsluiten op grond van het enkele feit van iemands overtuiging, ras of geslacht. Wij aarzelen niet om een vrouwelijke vorst te accepteren, of een gekleurde vrouw/man als directeur van een bedrijf of instelling. Ras of geslacht mogen gewoon nooit criteria zijn voor het recht tot het uitoefenen van een rol, taak of positie.[2]

En daarom heeft ook nooit iemand aan de bel getrokken toen vrouwen in de kerk steeds meer taken kregen. Gereformeerden staan zeer open voor hun tijd en cultuur. Dat is juist een sterk punt van de gereformeerde traditie en is dat ook altijd geweest. En zeker, dat maakt ons soms ook wel kwetsbaar. Maar nogmaals, niemand zou af willen van vrouwen die catechisatie geven, leiding geven aan een bezinningstraject met een kerkenraad, of onderdelen van een eredienst verzorgen. Vrouwen doen alles…

Alles?

Echt alles? Terwijl we geen enkele moeite hebben met het aanvaarden van wat onze tijd en cultuur ons aanreiken als het gaat om taken en rollen van vrouwen ook in de kerk, houden we angstvallig één eilandje in stand, waar geen vrouw aan te pas zal mogen komen: ‘het’ ambt. En dat heeft te maken met nog een andere route, die in de discussie ook veelvuldig genoemd is. Want hoezo nou juist het werk van ‘ambtsdrager’ hiervan uitzonderen? Of nee, ik moet het anders zeggen: vrouwen doen wel het werk van ambtsdragers (onderwijs, pastoraat, vormen van prediking), maar de positie van een ambtsdrager innemen, dat gaat ineens niet! Positie? Is het ‘ambt’ een positie? Ja, dat is het. Dat is het in de gereformeerde kerken. Dat is het geworden, in de loop van de tijd. En daardoor hebben we onszelf volledig klem gereden. We hebben in dat ‘ambt’ alles gepropt wat we er in konden proppen. De kerken worden geregeerd door gewichtige personen, en dat zijn natuurlijk mannen. En die bestuurders, die hebben daarbij ook nog taken als preken, pastoraat en diakonaat naar zich toegetrokken. En nu kunnen we geen kant meer op.

Wordt hiermee niet duidelijk, dat er blijkbaar een niet-uitgesproken definitie of vooronderstelling bestaat van wat een ambt is? ‘Het’ ambt is een abstract begrip. Letterlijk betekent het taak of functie, maar in de praktijk waarin het wordt gehanteerd bedoelen we er doorgaans ‘bijzonder ambt’ mee. Dat laat zien, dat de gereformeerde ambtsvisie (als daar al sprake van is) hybride is: we beweren dat we denken vanuit het priesterschap van alle gelovigen, maar in werkelijkheid nemen we niet echt afstand van de rooms-katholieke ambtsleer: sommige ambten zijn meer bijzonder dan andere… Daarmee heeft het denken vanuit het lichaam van Christus als charismatische gemeenschap plaats gemaakt voor denken vanuit een college met autoriteit (‘kerkenraad’ geheten). En die laatste is nu doorslaggevend geworden in het denken over het ambt. Het is dus niet zo verbazingwekkend dat dan ‘zwijgteksten’ als problematisch ervaren worden (de autoriteit van het college lijkt dan in geding…).

Wanneer wij echter consequent denken vanuit de gemeente als lichaam van Christus, komen ‘ambten’ meer in het licht te staan van functionaliteit en in het kader van de charismata. In het N.T. zie je dan, dat in het geheel van al die gaven vrouwen gewoon mee doen en er geen sprake is van uitzonderingen. Vrouwen profeteren (I Kor. 11), een gave die in de gereformeerde traditie (terecht of niet, dat laat ik nu in het midden) vaak is verbonden met de prediking (door een aangestelde, gekwalificeerde en bevoegde prediker). Op basis daarvan kun je niet anders dan concluderen: vrouwen moeten zonder meer kunnen preken. Verder zien we in het N.T. geen enkele aanwijzing, dat vrouwen uitgesloten zijn van allerlei ander werk in de gemeente. In de praktijk is er voor zo ver ik weet geen enkele kerk waarin men er bezwaar tegen heeft, dat vrouwen catechese geven, pastoraal werk doen en kindmomenten e.d. verzorgen in de eredienst, om maar enkele taken te noemen.

De grote lijn van de Bijbel honoreren

Is dan een kleine raad van wijze mannen of oudsten de oplossing? Dat is een suggestie die in onze bezinning en zoektocht is ingebracht. Dat leek een geniale greep (vond ik ook), om uit een impasse te komen. Lijkt de Bijbel niet te wijzen in de richting dat vrouwen dienen te worden uitgesloten van een bepaalde beslissingsbevoegdheid of bestuurlijke bevoegdheid? Wijst de Bijbel misschien in de richting van een raad van oudsten, een college van wijze mannen (jawel, mannen)? Oudsten zijn in de Bijbel wijze leiders, die in een (vrij kleine) kring richting geven aan de gemeente.
Toch kan ook dat niet standhouden. Het is niet in te zien, waarom wij moeiteloos aanvaarden dat vrouwen maatschappelijk gelijk zijn aan mannen, en tegelijk in de kerk een eilandje overeind willen houden waar dat niet geldt. Dat sluit niet aan bij de door gereformeerden volledig aanvaarde werkelijkheid (waar ik het hier boven over had). Maar het is ook niet Bijbels, dat wil zeggen: niet de manier waarop we als gereformeerden altijd zijn omgegaan met de Bijbel. Want die manier is, dat we zaken niet alleen op grond van een enkele tekst of enkele teksten beslissen, maar altijd zoeken naar de doorgaande lijn, het geheel van de Schrift.
En dan moeten we vaststellen, dat er meer lijnen in de Bijbel zijn dan enkele als problematisch ervaren Schriftplaatsen. Het is wonderlijk, dat velen de Bijbel lijken af te zoeken naar belemmeringen. Zodra we dan stuiten op één, twee teksten die dat lijken te doen, hoor je niemand meer over die overweldigende overvloed van andere gegevens die een heel andere kant op wijzen. Wat doen we met de schepping van man en vrouw, beiden naar Gods beeld? Waarom zijn al die profetessen in Oude en Nieuwe Testament ineens tot zwijgen gebracht? Waarom worden teksten die spreken over gelijke genade voor ieder, plotseling tot minder relevant in dit verband verklaard? Ik snap echt wel, dat je daarover kunt discussiëren. Maar discussie is: dat er minstens verschillende visies op die Schriftgegevens kunnen zijn.

Jezus en vrouwen

En tenslotte: wat doen we met wat Jezus laat zien als het om vrouwen gaat?! Ik zou zeggen: niet bepaald onbelangrijk, ‘cruciaal’ zelfs! Enkele voorbeelden. In Johannes 4 lezen we het prachtige verhaal van de ontmoeting en het gesprek tussen Jezus en de Samaritaanse vrouw bij de put. Dat is geen toevallige, nee, een gezochte ontmoeting. Jezus doorbreekt daar alle conventies, de omgangsvormen van die tijd! De vrouw verwoordt dat: hoe kunt u, als joodse man, mij als Samaritaanse vrouw om water vragen?! De grens die hier overschreden wordt, is niet alleen een ‘etnisch-religieuze’ (Joden versus Samaritanen). Het is allereerst ook de conventie dat een man niet zo maar met een vrouw kan praten, als daar verder niemand bij is!

Als je dan dit gesprek verder volgt, zie je een barmhartige redder die een vrouw ziet die door zonde en gebrokenheid een puinhoop van haar leven heeft gemaakt. (Of hadden anderen dat gedaan, was zij misschien als onvruchtbare vrouw door meerdere mannen afgedankt?). We zien hier de goede herder, die de diepe nood van deze vrouw aan het licht brengt zónder haar ‘in haar hemd’ of te kijk te zetten. Ze roept haar dorpsgenoten: ik heb iemand ontmoet die alles van mij weet! Zal hij niet de Messias zijn?! Totaal overrompeld is ze: hij weet alles van mij, en toch wijst hij me niet af!!

Zo gaat Jezus met mensen om, hier met een vrouw in een sociaal en maatschappelijk kansloze positie. Voeg hierbij nog andere ontmoetingen tussen Jezus en vrouwen: de ‘overspelige’ vrouw (Johannes 8), die andere vrouw van lichte zeden, die zijn voeten balsemde en met haar haren droogde (Lucas 7). Kijk ook eens naar de hooggeëerde vrouwen die Jezus volgden en dienden (Lucas 8)! Zij blijken later de meest essentiële taak te krijgen in het koninkrijk van de hemel die je je kunt voorstellen: uit die kring komen de eerste boodschappers van het grote nieuws, dat de Heer werkelijk was opgestaan (mannen lieten het afweten, ze treurden over Jezus’ dood)! Voeg daar nog bij, hoe God een ‘nederige dienstmaagd’ verkiest om de Moeder van de Heer te zijn, Maria de meest gezegende onder alle vrouwen! Al deze voorbeelden laten zien, dat God wat in de wereld gangbaar is volstrekt doorkruist en doorbreekt! Gaat daar niet een ontzettend basale boodschap van uit? Nee, de Bijbel zei ook niets over de alom in die tijden geaccepteerde slavernij. Maar dat “uw slaaf en slavin evengoed moesten rusten als u” (Decaloog) was revolutionair in de wereld van toen! Dat Jezus een slaaf van een Romein geneest, is meer dan een slaaf ooit kon verwachten, rechteloos als zij waren in die tijd. En dat Paulus Filemon oproept zijn weggelopen slaaf Onesimus weer te aanvaarden, en dan zelfs als broeder, is ongehoord. Toch is slavernij nog eeuwenlang blijven bestaan en pas in de 19e eeuw (!) ook door de Nederlandse gereformeerden veroordeeld! Hoe lang kan het duren voordat conventies en culturen veranderen onder de heilzame werking van Gods Woord! De manier waarop vrouwen in de Bijbel en bij Jezus een plek krijgen, is net zo ongehoord. En de traagheid en weerbarstigheid waarmee culturen veranderen, is in onze omgang met vrouwen misschien nog wel veel meer veelzeggend…

Mijn uiteindelijke punt is: wordt deze zaak, de mogelijkheid van vrouwelijke ambtsdragers, ons vanuit de moderne samenleving opgedrongen? Of komt deze zaak op uit onze eigen overtuiging, zoals we die in de praktijk leven? En komt deze ook niet voort uit de Bijbel zelf? Dit komt niet vanuit de cultuur op ons af, het komt voort uit onze eigen manier van omgaan met onze tijd. En de Bijbel sluit vrouwen niet uit, ook niet als ‘ambtsdrager’. Het ‘staat’ er niet, en het is de doorgaande lijn niet.

Besluiten en beslissen

Hoe nu verder? Als synode worstelen we hiermee. Zelf aarzelde ik ook, maar ik groeide tijdens deze maanden steeds verder naar een overtuiging. Mooi om te zien dat iedereen zoekt en dus beweegt. Wat zou het mooi zijn als je dat samen kon overbrengen: die zelfde zoektocht, laten we die allemaal maken! Ik hoop en bid, dat we de moed hebben om kleur te bekennen. En ons niet laten gijzelen door de druk van de kant van mensen die zeggen dat als dit doorgaat zij weg zijn. Er zijn er veel en veel méér, die al lang weg zíjn, of die met de deurkruk in de hand staan. Dat is vaak echt niet alleen maar vanwege dit onderwerp, vrouwen in de kerk. Er zijn veel meer zaken en houdingen die velen benauwen. Zijn we bang voor de eerste groep? Waarom dan niet voor wat er gebeurt met die laatste? Naar alle kanten is dus moed nodig. Maar, zoals ik heb geprobeerd te laten zien: die moed heb je, als je je door de Geest durft laten leiden. Als je erkent, dat je op niets anders staat dan onze door hem geleide omgang met Gods Woord en de door hem in de loop van de tijd groeiende consensus in de gemeenschap van Christus-volgers.

 

[1] zie: Nieuwe en oude dingen. Schatgraven in de Schrift (TU-Bezinningsreeks nr. 13, 2013), p. 243 e.v.
[2] Ook ik aarzelde lange tijd, omdat ik op enkele Bijbelteksten bleef focussen. Tegelijk kon ik geen enkele goede grond vinden om dat ene ‘eilandje’, het ‘ambt’ uit te zonderen. Onze synodesessies kenmerkten zich door worstelen en zoeken bij dit onderwerp. Er kwamen heel wat gezichtspunten langs. Het was mijn collega Wim van der Schee, die wat ik hier schrijf en wat mij al langer bezighield verhelderde. Zie zijn artikel “Toewijzing en theologie” op Webhome dsWim (www.wimvanderschee.nl).

Dit vind je misschien ook leuk...

2 reacties

  1. Bettelies Westerbeek schreef:

    Dank je klaas voor dit verhaal en je lef om een standpunt in te durven nemen. Het doet me goed dat er op deze synode ook mannen ( ik wilde typen ‘mensen’ maar dat zou te inclusief zijn) zijn die duidelijk opkomen voor openstelling van de ambten voor vrouwen. Zelf verliet ik de GKV om gehoor te kunnen geven aan mijn roeping, geen makkelijke keus, maar wel een noodzakelijke. Als ik de liveblogs zo volg zal er vandaag geen besluit worden genomen ten gunste van openstellen, jammer. Jammer voor alle vrouwen die wel gebleven zijn, jammer voor alle kerken die zo de kostbare inzet van vrouwen mislopen. Jammer voor de kerk omdat ze vandaag hadden kunnen afreken met haar diep gewortelde angst voor pluriformiteit. Jammer omdat de synode een eind had kunnen maken aan het ‘met voeten treden van het recht van vrouwen’ zoals ik wim van der schee hoorde zeggen in het liveblog. Maar wie weet, het is bijna pinksteren, God heeft de boel wel vaker op zijn kop gezet.

  2. Cathy Jager schreef:

    What a shame! There is one Bible, one God the Father,one God the Son,one Holy Spirit. The scriptures are God breathed, it stands firm,man can not change the WORD. It is firm. LOOK UP THE TEXTS ex. Timothy
    You have a book of your own making and it is a mockery of our Almighty God in Heaven ,our Creator.
    How heartbreaking for the next generation that you raise according to your own way.
    May your eyes be opened and may you repent on your knees. My heart hurts.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *